İstanbul °C
İstanbul
°C
°C
°C
°C
°C
TRABZON’DA CUMHURİYET SONRASI DÖNEM DOĞAL AFETLER VE GÖÇ
Merhaba ben Elif Atalay. Aslen Trabzon/Dernekpazarlıyım ama Samsun/Bafra'da yaşamaktayım. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi bölümünden mezun oldum.
TRABZON’DA CUMHURİYET SONRASI DÖNEM DOĞAL AFETLER VE GÖÇ
DOĞAL AFETLER
Doğal afetler; dünyada can ve mal kaybına neden olan en çok deprem, heyelan, sel ve taşkınlar, çığ gibi doğa olayları ile karşımıza çıkar. Doğal afetlerin yaşanma nedenleri farklılık gösterse de Türkiye bazında gerçekleşen doğal afetlere baktığımızda coğrafi özelliklerinden sebep tarih boyunca büyük doğal afetler geçirmiş olduğu sonucuna varırız. Tek tek bu afetlerin yaşanma nedenlerine bakarsak:
- Ülkemizde heyelanın yaşanma nedenleri arazi yapısının engebeli ve eğimli olması kaynaklıdır. Ayrıca heyelanı bazı durumlarda deprem felaketinin olması da tetikleyebilmektedir.
- Deprem, tamamen Türkiye’nin aktif fay hatlarının üzerinde yer alması ile ilgilidir.
- Sel felaketinin meteorolojik, insan ve plansız kentleşme kaynaklı olmak üzere 3 farklı nedeni vardır. Bunları, dere yataklarına kontrolsüz yerleşme, şiddetli yağışlar olarak açıklayabiliriz.
Afetlerin yaşanması nedeniyle insanların gerek ekonomik anlamda olsun gerekse de fiziksel ve sosyal hayat anlamında olsun yıkıcı sonuçlarla karşı karşıya kalmasına neden olmuştur. Doğal afet sonucu bireyler yeni yerleşim yeri edinmek amaçlı ciddi nüfus hareketleri yani göç durumu ortaya çıkmaktadır. Bu göçler şehir dışına kırsal alanlardan kente göç olarak gerçekleşir.
Ülkemizde sel, taşkın ve heyelan olaylarının en çok hangi bölgelerde meydana geldiğini haritalar üzerinden inceleyerek net olarak görelim. İlk olarak heyelanın ülkemizde en çok hangi bölgede gerçekleştiğine dair haritayı inceleyelim.
Türkiye’de Meydana Gelen Heyelanların İllere Göre Dağılımı (AFAD 2015)
Haritayı incelediğimizde ülkemizin hemen hemen her bölgesinde gerçekleştiğini fakat Karadeniz Bölgesi’nde yoğun olarak gerçekleştiğini görmekteyiz.
Sel ve taşkınları harita üzerinden inceleyelim:
(Ülke Strateji Raporu JICA-2004)
Haritaya baktığımızda 1 numaralı sarı renk riskin en az olduğunu, 5 numaralı kırmızı renk ise riskin en fazla olduğunu belirtmektedir. Ülkemizde Akdeniz ve Karadeniz Bölgelerinde daha yoğun olarak görülse de Karadeniz Bölgesinde 4 numaralı turuncu rengin ve 5 numaralı kırmızı rengin yoğunluklu olduğunu görmekteyiz. Bu haritadan anlaşılacağı üzere sel ve taşkın riski en fazla Karadeniz Bölgesinde gerçekleşmektedir.
1-TRABZON’UN COĞRAFİ YAPISI VE İKLİM ŞARTLARI
Türkiye’de en çok karşımıza çıkan doğal afetlere baktığımızda deprem, heyelan ve sel bizleri karşılar. Özellikle sel ve heyelan Türkiye’de, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yaşandığı verisine yukarıda verilen haritalardan ulaşabilmekteyiz. Doğu Karadeniz’de bulunan Trabzon ve çevre illerde heyelan, sel ve taşkınların çokça yaşandığı görülmektedir. Araştırmamızın konusu gereği bu durumu Trabzon çerçevesinde inceliyoruz.
Trabzon’un her mevsim yaşanan ani ve şiddetli yağışlar iklim şartlarından ve engebeli, dik yamaçlı coğrafi yapısından dolayı ortaya çıktığı bilinmektedir. Trabzon coğrafi olarak dağlık alanlar, akarsular ve deltalardan oluşmaktadır. Bu arazilerin engebeli olması da heyelan riskini artırmaktadır. İklim olarak ılıman iklim görülmekle beraber özellikle kış mevsiminde şiddetli yağışlar görülmektedir. Bu da hem sel ve taşkın hem de heyelan afetinin yaşanmasına neden olur. Trabzon’da genel olarak Akçaabat, Arsin, Araklı, Ortahisar, Sürmene ile Yomra ilçelerinde meydana gelen bu doğal afetler çok sayıda can ve mal kaybı ortaya çıkmaktadır.
1-TRABZON’DA YAŞANAN DOĞAL AFETLERİN NEDENLERİ
Heyelan ve sel felaketlerinin Trabzon’da sıkça görülmesinin nedenlerini Trabzon’un ilkimi ve coğrafi yapısı olarak belirtmiş olsak da bunu biraz daha ayrıntılı olarak anlatmak istiyorum. Yerleşim yerleri ile kontrolsüz yapılaşma, yollar ve altyapı, sert iklim koşulları tarım alanları, ile ilgili çıkan sorunlar başlıca nedenler arasındadır. Başlıca nedenleri tek tek inceleyerek net bir düşünce altyapısı ile hareket etmek gerekirse;
1-1-Sert İklim Koşulları:
Bölgede sıkça karşılaşılan sel, heyelan ve taşkın felaketlerinin nedenlerini coğrafi yapısından sebep olan dik yamaçların sert iklim koşullarından olan ani ve şiddetli yağışlar ile birleşmesi sonucu oluşan yağmur ve eriyen karların suyunun toprağın artık doygun hale gelerek yüzey akışına geçtiği aşamada yerde bulunan iri çakılları ve kayaları da beraberinde getirir. Bu birikintiler de akarsularda birikerek taşkınlara neden olabilmektedir. Ayrıca bazen bu birikintiler arasında ağaç kökler ve gövdeleri de bulunmaktadır. Bu gibi durumlarda su birikerek zamanla basıncın artmasına neden olur. Zamanla bu süregelen durum barajlanma etkisi dediğimiz birikintiden dolayı suyun doğal akışının kesilmesi ile oluşan etkiyi beraberinde getirir ve sonucunda taşkınlar meydana gelir.
1-2-Yollar ve Altyapı:
Yayla, mezra ve köy yollarında ciddi bir tahrip söz konusudur. Gerek arterden yapılan yollar gerekse de hayvanların otlatmak için farklı yollardan götürülmesi arazilerin zarar görmesini arttırmaktadır. Sadece bunlar da değil yollar dozerlerle birlikte yapıldıktan sonra çıkan hafriyat atıkları yolun alt kısmına atıldığı için ve bu da bitki örtüsüne zarar vererek doğanın tahrip edilmesini sonucunu çıkartır ve erozyon riskini artırır.
Ayrıca yolların ve köprülerin bakımlarının düzenli yapılması ile yapılması planlanan yol ve köprülerin kontrollü ve planlı bir şekilde ilerlemesi heyelanın önlenmesi konusunda önemli bir ön koşul olarak görülebilir.
1-3-Yerleşim Yerleri ile Kontrolsüz Yapılaşma:
Yukarıda değindiğimiz olaya benzer bir olarak nüfusun sürekli artması sonucu gelen yapılaşmanın sürekli artmasını gerekmesini örnek gösterebiliriz. Şöyle ki dere yataklarındaki kontrolsüz yapılaşması sonucu oluşan suyun seviyesinin yükselmesi nedeniyle dere yatağında bulunan evlerde yaşayan insanlar büyük risk altında kalıyor. Kontrolsüz yapılaşma; dere yataklarının daraltılması, dere yatağının hemen çok yakınında oluşan yapılaşma yağışlarla birlikte bu taşkınların en büyük nedenleri olarak sayılabilir. Dere yataklarına sadece su ile birlikte gelen iri kayalar ve ağaç kök, gövdeler değil aynı zamanda derelere kontrolsüz olarak dökülen hafriyat malzemeleri dökülmesi de suyun doğal akışını engeller.
1-4-Tarım Alanları:
Trabzon’da tarım alanları açısından karşımıza en çok çay ve fındık bahçeleri çıkmaktadır. Çay ve Fındık bahçelerinde yanlış ve plansız arazi kullanımı sonucu ormanlık alanların yok edilerek çay ve fındık bahçelerine dönüştürülmesi, bilinçsiz bir biçimde yapay gübre kullanımı hem toprağın yapısını bozar hem de toprağın su tutma kapasitesini düşürerek heyelan riskini arttırır.
‘‘Doğu Karadeniz Bölgesinde Ormanlık alanlar ile çay ve fındık bahçelerinin, eğim sınıfları (% 15, % 28 ve % 45) aynı olmasına rağmen eğimin yüzeysel akış ve erozyonu önlemedeki etkileri üzerine yapılan bir çalışmada; ortalama olarak yüzeysel akışın ormanlık alanda % 1,6; fındıklık ve çaylık alanda ise % 15,3 olduğu belirlenmiştir.’’ (Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü [ÇEM], 2018, s. 2).
2-CUMHURİYET DÖNEMİ SONRASI TRABZON’DA YAŞANAN DOĞAL AFETLER
2-1- HEYELANLAR
- 1929 Sürmene/Ormanseven Heyelanı – 1963 Araklı/Yoncalı Köyü Kaya H.
- 1931 Değirmendere Heyelanı -1964 Çaykara/Çamlıbel Kaya Heyelanı
- 1932 Of/Palik ve Çoruk(Erenköy) -1964 Akçaabat/Demirkapı Köyü H.
- 1933 Çaykara /Şur (Şahinkaya) H. -1964 Çaykara/Dağbaşı Kaya H.
- 1933 Araklı/Bifara Heyelanı -1966 Çaykara/Şahinkaya Köyü H.
- 1934 Maçka/ Olasa (Bahçekaya) H. -1966 Araklı/Köprüüstü Heyelanı
- 1941 Akçaabat /Kokana (Uçarsu) Köyü H. -1969 Araklı/Kestanecik Köyü Kaya H.
- 1947 Sürmene/ Balıklı ve Baştımar H. -1969 Araklı/Dağbaşı Kaya Heyelanı
- 1948 Of/Toramanlı Heyelanı -1971 Yomra/Yokuşlu Heyelanı
- 1949 Yomra/Kılıçlı H. -1972 Vakfıkebir/Üzümözü Kaya Düşmesi
- 1950 Sera Gölü Heyelanı -1972 Maçka/Kaynarca Kaya Heyelanı
- 1959 Çaykara Heyelanı -1973 Çaykara/Şahinkaya Heyelanı
- 1960 Çaykara Heyelanı -1974 Beşikdüzü Heyelanı
- 1976 Trabzon Merkez /Başkurt Heyelanı -2007 Vakfıkebir/ Deregözü Heyelanı
- 1977 Çaykara/Ulucami Heyelanı -2008 Akçaabat/Sertkaya Kaya Düşmesi
- 1979 Sürmene/Aşağıovalı Heyelanı -2009 Ortahisar/ Kaymaklı Kaya H.
- 1979 Araklı/Bereketli Heyelanı -2011Merkez/ Pınaraltı Heyelanı
- 1979 Araklı/Pervane Heyelanı -2012 Araklı/Aytaş Heyelanı
- 1979 Çaykara/Şahinkaya Heyelanı -2006 Yomra/Maden Kaya Heyelanı
- 1980 Çaykara/ Karaçam Heyelanı -2012 Maçka/Hamsiköy Heyelanı
- 1981 Tonya/Yenimahalle Kaya Heyelanı -2013 Yomra/Taşdelen Heyelanı
- 1982 Beşikdüzü/Yeşilköy Heyelanı -2015 Akyazı Heyelanı
- 1983 Trabzon /Esentepe Kaya Düşmesi -2016 Of/Fındıkoba Heyelanı
- 1983 Çaykara Kaya Düşmesi -2016 Şalpazarı Kaya Düşmesi
- 1983 Çaykara/ Ulucami Köyü Heyelanı -2016 Kaymaklı Kaya Düşmesi
- 1984 Maçka Kaya Düşmesi -2017 Vakfıkebir/Deregözü Heyelanı
- 1986 Maçka/Yüzüncüyıl Köyü H. -2017 Dernekpazarı/Çayırbaşı Kaya D.
- 1987 Yomra/Kıratlı Heyelanı -2020 Of Heyelanı
- 1988 Maçka/Çatak Heyelanı -2022 Tonya Kaya Düşmesi
- 1988 Tonya/Çamlıköyü Heyelanı -2022 Sürmene/ Oylum Heyelanı
- 1990 Araklı Heyelanı – 2023 Yomra/Ocak Mahallesi Heyelanı
- 1992 Araklı/Köprüüstü Heyelanı
- 1992 Araklı /Taşgeçit Heyelanı
- 1993 Araklı/Keçikaya Heyelanı
- 1993 Of / Taşhan Heyelanı
- 1995 Yomra/Maden Köyü Heyelanı
- 1995 Maraş Caddesi Kaya Heyelanı
- 1996 Araklı/Kayaiçi
- 1996 Yomra/Gülyurdu Kaya Düşmesi
- 1998 Sezai Uzay Kaya Heyelanı
- 1999 Sürmene/Yeniay Heyelanı
- 2004 Sürmene/Muratlı Köyü Heyelanı
- 2005 Hayrat/Geçitli Köyü Sel ve Heyelanı
- 2005 Akçaabat/Uçarsu Kaya Düşmesi
- 2005 Of-Çaykara Heyelanı
- 2005 Ortahisar/Bulak Toprak Kayması (Erol ve Topsakal, 2024, s. 13-14).
2-2-SEL VE TAŞKINLAR
- 1929 Solaklı Sel ve Heyelanı -1980 Akçaabat Seli
- 1929 Sürmene Seli 1989 -Çarşıbaşı Seli
- 1930 Değirmendere Seli -1990 Trabzon Seli
- 1933 Değirmendere Seli -1993 Trabzon Seli
- 1933 Seli (Genel) -1995 Of /Solaklı Seli
- 1933 Kadahor (Çaykara) Seli -1995 Yomra/Maden Seli
- 1935 Akçaabat/Genati Seli -1996 Of/ Sürmene/Köprübaşı S.
- 1936 Trabzon Seli -1998 Köprübaşı/Beşköy Seli
- 1948 Seli -2004 Araklı Seli
- 1953 Sürmene Seli -2004 Arsin/Fındıklı Seli
- 1953 Of Seli -2005 Sürmene-Of-Çaykara Seli
- 1957 Akçaabat/Koryana (Acısu) Seli -2005 Of Seli
- 1958 Yomra/Kıratlı Seli -2006 Sürmene-Of Seli
- 1959 Seli -2009 Tabakhane Seli
- 1963 Gürbulak/Oksi Seli -2010 Tonya/Şalpazarı Seli
- 1963 Akçaabat/Metinkaya Seli -2011 Sürmene Seli
- 1963 Akçaabat Seli -2013 Yomra Seli
- 1967 Of Seli -2015 Solaklı Seli
- 2016 Beşikdüzü Seli -2016 Şalpazarı/Doğancı Seli
- 2019 Araklı/Çamlıktepe Seli -2020 Of-Hayrat Seli (Erol ve Topsakal, 2024, s. 14-15).
- CUMHURİYET DÖNEMİNDEN SONRA TRABZON’DAN DOĞAL AFETLER NEDENLİ GÖÇ
Doğal afetlerin sonuçlarından olan göç durumu Trabzon’da tarih boyunca doğal afetler başta olmak üzere farklı nedenlerin de olmasından dolayı çokça yaşanmıştır. Trabzon; Ankara, Bursa, İstanbul gibi illerin yanında en çok göç veren illerden biridir. TÜİK’e baktığımızda Trabzon’un Cumhuriyet Dönemi sonrası doğal afetler kaynaklı verdiği göç grafiği ise aşağıdaki gibidir:
(Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi 2008-2024 sonuçlarından alınarak grafik oluşturulmuştur.)
Grafiği incelediğimizde cumhuriyet dönemi sonrası Trabzon’da afet dolayısı ile ilk göç 1923 senesinde afet dolayısı ile yaşanmıştır.
- GÖÇ EDEN HALK HANGİ KESİMLERE GÖÇ ETMİŞTİR:
1959-1965 Yılları Arasında Afet Kaynaklı Göç: Halkın bir kısmı 1965 yılında Çaykara’dan Kırıkhan/Hatay’a göç etmiştir.
1973 Yılında Afet Kaynaklı Göç: Halkın bir kısmı (61 hane) devlet tarafından Gökçeada’da inşa edilen Şahinkaya adlı bir köye yerleştirilmiştir.
Aynı zamanda Samsun, Maçka, Bayburt, ve Özalp/Van’a da göçler gerçekleşmiştir.
KAYNAKÇA:
- AFAD – DOĞAL AFETLER
(https://www.afad.gov.tr/afadem/dogal-afetler)
2) GIG SİGORTA-Türkiye Tarihinde Yaşanmış En Büyük Doğal Afetler-2024
(https://www.gig.com.tr/aklimizda-olsun-blog/turkiye-tarihinde-yasanmis-en-buyuk-dogal-afetler)
3) https://www.trabzon.gov.tr/cografi-ozellikleri
4) TRABZON İLÇELERİNDE MEYDANA GELEN SEL AFETİ HAKKINDA BASIN AÇIKLAMASI
5) Doğu Karadeniz Bölgesinde Meydana Gelen Sel Felaketi ve Heyelanların Nedenleri ve Alınacak Önlemlerle İlgili Rapor – 2018
6) Doğu Karadeniz’de Sel, Taşkın ve Heyelanlara Karşı Önlemler Alınıyor Duygu AVUNDUK-2022
7) Trabzon İlinde Meydana Gelen Heyelanlar ve Heyelanların Bölgeye Etkileri Mümin FİLİZ-Hatice AVCI-2013
(https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/254756)
8)https://tr.wikipedia.org/wiki/Trabzon
9) Geçmişten Günümüze Trabzon’da Doğal Afetler Fatih EROL-Mustafa TOPSAKAL-2024
(https://kurumsal.trabzon.bel.tr/Upload/WebAdmin/BasitBaglanti/20241016051615QuPqZ.pdf)
10) Trabzon İl Raporu- T.C. Kalkınma Bakanlığı Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı- 2013
(https://www.ttso.org.tr/dosyalar/Trabzon-il-raporu.pdf)
11) Doğu Karadeniz Bölgesinde Meydana Gelen Sel Felaket ve Heyelanların Nedenleri ve Alınacak Önlemlerle İlgili Rapor- Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü-2018
12)Heyelanlar-T.C. Orman Su İşleri Bakanlığı-2016
(ttps://webdosya.csb.gov.tr/db/cem/icerikler/heyelanlar-20211108102144.pdf)
13) Türkiye’nin Doğal Afetler Konulu Ülke Strateji Raporu JICA – 2004
(https://dakikturkiye.org/sel-taskin-tehlike-haritasi )
14)Sosyal, Beşerî ve İdari Bilimler Dergisi 2021
ELİF ATALAY – MURAT AYDIN
YAZARIN EKLEMİŞ OLDUĞU YAZILAR
YORUMLAR